नेपालको शिक्षा प्रणाली : चुनौती, सुधार र भविष्यको दिशा

नेपालको शिक्षा प्रणाली देशको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विकासको आधारशीला हो। प्रत्येक बालबालिकाको उज्जवल भविष्य निर्माणमा शिक्षा अत्यन्तै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

यद्यपि, नेपालमा शिक्षा प्रणाली अझै पनि अनेकौं चुनौती र विकृतिहरूको सामना गरिरहेको छ । आधुनिक शिक्षा प्रणालीको सुरुवात १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धमा भएको मानिन्छ । प्रारम्भमा केवल धर्म र प्रशासनसम्बन्धी ज्ञान प्रदान गर्ने उद्देश्यले गुरुकुल र मठमन्दिरमा शिक्षा दिइन्थ्यो । २०१५ सालपछि शिक्षा क्षेत्रले क्रमिक विकास हासिल गर्यो र विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूको स्थापना भयो ।

आज नेपालमा शिक्षा प्रणाली प्राथमिक, माध्यमिक र उच्च शिक्षा तहमा व्यवस्थित गरिएको छ । प्राथमिक तह (Grade 1–5) मा बालबालिकाले आधारभूत पढाइ, लेखाइ, गणित र सामान्य ज्ञान सिक्छन् भने माध्यमिक तह (Grade 6–10) मा विज्ञान, समाजशास्त्र, भाषा र गणितमा ज्ञान प्रदान गरिन्छ ।

उच्च माध्यमिक र विश्वविद्यालय तहमा विद्यार्थीलाई विशेषज्ञता हासिल गराउने र उच्च शिक्षाको लागि तयारी गराउने उद्देश्य राखिन्छ ।

नेपालमा शिक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित मुख्य चुनौतीहरू पनि रहेका छन् । ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिकालाई शैक्षिक सेवा पुर्‍याउन कठिनाइ छ । धेरैजसो गाउँमा विद्यालयको दूरी धेरै टाढा हुन्छ र शिक्षकको उपलब्धता कम छ। यसले ग्रामीण बालबालिकाको शिक्षामा ठूलो असमानता उत्पन्न गरेको छ।

गुणस्तरमा कमी अझै ठूलो समस्या हो। अधिकांश विद्यालयमा सैद्धान्तिक शिक्षामा बढी जोड दिइन्छ, तर व्यावहारिक ज्ञान, समस्या समाधान र नवप्रवर्तनमा कमी छ । शिक्षण विधि पुरानो र पारम्परिक छ जसले विद्यार्थीलाई रचनात्मक सोच र व्यवहारिक सीप विकास गर्न कठिन बनाउँछ ।

आर्थिक अवरोधले पनि ठूलो चुनौती प्रस्तुत गरेको छ । धेरै परिवारहरूका लागि शिक्षामा लगानी गर्नु कठिन हुन्छ । निजी विद्यालयहरूमा पढ्ने विद्यार्थीहरू मात्र गुणस्तरीय शिक्षा पाउँछन्, जसले सामाजिक विभाजन बढाउँछ। यसबाहेक, शिक्षा प्रणालीमा राजनीतिक हस्तक्षेपले स्थिरता र गुणस्तरमा असर पुर्याएको छ ।

शिक्षक नियुक्ति, पाठ्यक्रम संशोधन र प्रशासनिक निर्णयहरू प्रायः राजनीतिक प्रभावमा आधारित हुन्छन् । प्राविधिक र डिजिटल शिक्षामा पनि ढिलाइ देखिन्छ। डिजिटल शिक्षाको पहुँच कम हुँदा विद्यार्थीहरूले विश्व स्तरको शिक्षा अनुभव गर्न सक्दैनन् ।

नेपाल सरकारले शिक्षा क्षेत्र सुधारका लागि विभिन्न योजना र नीति ल्याएको छ । प्रारम्भिक तहमा निःशुल्क शिक्षा लागू गरिएको छ । सरकारी विद्यालयहरूमा आधारभूत पढाइ, पोषण र स्वास्थ्य सेवासमेत उपलब्ध गराइन्छ ।

शिक्षकहरूको क्षमता वृद्धिका लागि तालिम कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ। आधुनिक शिक्षण विधि र प्रविधि प्रयोग गर्न शिक्षकलाई उत्साहित गर्ने प्रयास भइरहेको छ। पाठ्यक्रम सुधार मार्फत विद्यार्थीलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी ज्ञान दिन प्राथमिकता दिइएको छ ।

STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) विषयलाई प्राथमिकता दिइएको छ। निजी र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमार्फत गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउने काम भइरहेको छ । डिजिटल शिक्षाको पहुँच बढाएर ई–लर्निङ, अनलाइन कक्षा र डिजिटल सामग्रीमार्फत विद्यार्थीहरूलाई विश्वसनीय शिक्षा अनुभव गराइँदैछ ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीले दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । ग्रामीण र पर्वतीय क्षेत्रका बालबालिकालाई विद्यालय र शिक्षकको पहुँच सुनिश्चित गर्नु अति आवश्यक छ । गुणस्तरीय शिक्षा प्रवर्द्धन गर्न व्यावहारिक, सिर्जनात्मक र समस्या समाधानमुखी शिक्षामा जोड दिनुपर्छ ।

डिजिटल शिक्षाको पहुँच बढाएर विश्वस्तरीय शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ। शिक्षा नीति र प्रशासनमा राजनीतिक हस्तक्षेप कम हुनु जरुरी छ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका बालबालिकालाई छात्रवृत्ति, पोषण र अन्य सहयोग उपलब्ध गराउनु पर्छ । रोजगारोन्मुख शिक्षा प्रणालीलाई प्राथमिकता दिइएको खण्डमा विद्यार्थीहरूले सजिलै रोजगारी र जीवनोपयोगी सीप हासिल गर्न सक्नेछन् ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीले दशकौंको विकासक्रममा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। तर गुणस्तर, समानता र आधुनिकतालाई अझ सुदृढ बनाउन व्यापक सुधार आवश्यक छ। शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, बालबालिकाको समग्र व्यक्तित्व विकास, सामाजिक चेतना र देशको आर्थिक तथा सामाजिक प्रगतिको आधार हो। यदि नेपालले यी चुनौतीहरू पहिचान गरी ठोस कदम चाल्यो भने आगामी दशकमा नेपाली शिक्षा प्रणाली विश्वस्तरीय बन्न सक्छ र प्रत्येक बालबालिकाको उज्जवल भविष्य सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।